Klimaatadaptatie

U bent hier

Klimaatadaptatie

Klimaateffecten

Effecten van klimaatverandering zijn nu al merkbaar in onze leefomgeving: hogere temperaturen, nattere winters, heftigere buien, meer kans op wateroverlast, meer kans op droge zomers en hittestress in de stad. Dit heeft ook impact op gezondheid en welzijn. Steeds meer wordt het belang onderkend om bij nieuwe investeringen met deze kwetsbaarheid rekening te houden. De opgave is te bouwen aan een stedelijk gebied dat hiertegen bestand is: klimaatbestendig en waterrobuust. Door slimme toepassingen van water en groen te realiseren, ook vanuit de stad naar het buitengebied, kan er niet alleen een klimaatbestendige maar ook een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving gerealiseerd worden. Er zijn 4 verschillende soorten klimaateffecten waaraan aanpassing nodig is1: het water stijgt, het wordt natter, het wordt droger en het wordt warmer.

Percentage oppervlak van het stedelijk gebied per gemeente waar één week of langer sprake is van hittestress door warme nachten (2050)

Het water stijgt

Stijgend water van de zee en rivieren vergroot de kans op overstromingen. In 2050 zal de kans op overlijden door een overstroming maximaal 1:100.000 jaar zijn. Nu is die kans in het westelijke en zuidelijke deel van Utrecht nog groter.

Het wordt natter: risico op wateroverlast

Hevige neerslag over een korte periode kan lokaal zorgen voor wateroverlast. Dit type wateroverlast komt het meest voor bij wolkbreuken in de zomer. Een groot deel van de Nederlandse straten en pleinen kunnen bij hevige buien onder water komen te staan. De meeste schade treedt op wanneer het water (via de stoep) gebouwen instroomt. Laaggelegen verharde delen zijn in het bijzonder gevoelig voor wateroverlast. In de Provincie Utrecht loopt gemiddeld 18% van het stedelijk gebied risico op een waterstand van meer dan 15 cm bij kortdurende hevige neerslag (1:1000 jaar). In Zeist is dit met 29% het hoogste en in Ronde Venen met 8% het laagste.

Het wordt droger: risico op bodemdaling

Door droogte ontstaan lage grondwaterstanden, doorgaans aan het einde van de zomerperiode. In de landbouw hebben te lage grondwaterstanden in het groeiseizoen als gevolg dat gewassen niet meer voor hun eigen watervoorziening kunnen zorgen. Er moet dan beregend worden of er ontstaat droogteschade.  In het veenweidegebied wordt goed op de grondwaterstand gelet en soms kunstmatig hooggehouden omdat bij te lage grondwaterstanden veenoxidatie plaatsvindt met bodemdaling als gevolg. Voor steden is de grondwaterstand van belang in verband met schade als deze te laag wordt; zoals scheurvorming in wegen en ondergrondse infrastructuur door bodemdaling, het rotten van houten funderingen en de verdroging van openbaar groen. Door lage grondwaterstanden daalt de bodem. Er is een aantal gemeenten die op grote delen van het landelijk gebied tot 2050 een bodemdaling kunnen verwachten:

  • Ca. 20 centimeter: De Ronde Venen, Woerden, Oudewater.
  • Veenendaal krijgt op een derde deel van het landelijk gebied te maken met een gemiddelde daling van 49 cm. 
  • In Woudenberg, Leusden en Renswoude dalen beperkte gebieden zo’n 60 cm. 
  • In het hele stedelijke gebied van Bunschoten en De Ronde Venen is de verwachte bodemdaling tot 2050 26 respectievelijk 16 cm. 
  • In Leusden wordt op een vijfde van het stedelijk gebied een daling verwacht van 65 cm.

Bodemdaling in cm; Prognoses 2016-2050 per gemeente

 

Prognose bodemdaling

2016-2015 binnen

rode contour in cm

% rode contour

waarvan data

beschikbaar is*

Amersfoort291
Baarn918
Bunnik062
Bunschoten2696
De Bilt261
De Ronde Venen1699
Eemnes1226
Houten183
IJsselstein2100
Leerdam299
Leusden6521
Lopik7100
Montfoort494
Nieuwegein392
Oudewater1298
Rhenen03
Soest515
Stichtse Vecht990
Utrecht379
Utrechtse Heuvelrug140
Veenendaal568
Vianen191
Wijk bij Duurstede179
Woerden1292
Zederik699
Zeist010

Bron: Klimaateffectatlas
* Cijfers gaan niet over het hele gebied van binnen de rode contouren. Soms is het maar een heel beperkt deel waarvan er informatie is, bijvoorbeeld Veenendaal (8%) en Soest (5%.

Het wordt warmer: risico op hittestress

Klimaatverandering zorgt niet alleen voor een stijging van de luchttemperatuur. Ook de temperatuur van het oppervlaktewater stijgt. Volgens beoordeling door de Kaderrichtlijn Water (CBS 2016) is de huidige kwaliteit van oppervlaktewater vaak matig, ontoereikend of slecht. Blauwalg groeit veel beter bij temperaturen boven 20°C. Ook ziekteverwekkers groeien vaak makkelijker in warm water en de verspreiding van ziektes kan door klimaatverandering veranderen. Bij warme nachten is er kans op hittestress. Hittestress is een serieus probleem dat vaak onderschat wordt. Blootstelling aan hoge temperaturen zorgt voor gezondheidsrisico's. Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn. Er bestaat ook risico op uitdroging en oververhitting. In het ergste geval kunnen mensen hieraan overlijden. In Nederland stijgt tijdens hittegolven de sterfte met 12%. In de stad is het vaak warmer dan in het omringende landelijk gebied. Dit wordt het stadseffect of stedelijk hitte-eiland effect genoemd. Dit effect is 's nachts het sterkst aanwezig: de warmte blijft tussen gebouwen hangen. Het stedelijke deel van gemeenten waar 1 week of langer per jaar sprake is van hittestress door warme nachten, neemt sterk toe tot 2050. Van gemiddeld 3% van de oppervlakte nu naar bijna 80% in 2050. 

De rol van groen bij klimaatadaptatie

Dat het klimaat verandert in Nederland staat inmiddels vast. Volgens prognoses van het KNMI hebben we de komende dertig jaar in ieder geval te maken met temperatuurstijging, meer extreme neerslag en een stijgende zeespiegel. Deze veranderingen hebben consequenties voor ons leefklimaat, onze gezondheid en mogelijk ook onze veiligheid. Door nu al in te grijpen en onze leefomgeving ‘klimaatrobuust’ te maken, kunnen we volgens deskundigen proberen zoveel mogelijk schade te voorkomen. In het algemeen worden de problemen rond klimaatverandering samengebracht onder de noemers wateroverlast, droogte, hitte en overstromingen. Ook voor de provincie Utrecht spelen al deze factoren een rol, iets dat misschien vreemd kan lijken omdat Utrecht niet aan de kust ligt en ook hoger gelegen gebieden heeft (zoals de Utrechtse Heuvelrug).

380 hectare Utrechts gebied heeft risico op wateroverlast 

Als gevolg van hevige regenval kunnen gebieden tijdelijk te maken krijgen met te veel water. In het  Bestuursakkoord Water zijn afspraken gemaakt over het voorkomen van wateroverlast. In de provinciale waterverordeningen is hiervoor een normering opgenomen. In 2007 is voor het eerst met modellen en statistiek bepaald waar en hoe vaak wateroverlast gemiddeld in Utrecht voorkomt. De waterschappen werken aan het beperken van de wateroverlast. Dit gebeurt onder andere  in het kader van de watergebiedsplannen van de waterschappen.  Op basis van de normen uit de waterverordeningen is bepaald welke gebieden een te groot risico hebben op wateroverlast en hoe groot deze gebieden zijn. In 2007 ging het om totaal 1.370 hectare Utrechts gebied. Door maatregelen van de waterschappen is dit gedaald tot 380 hectare in 2016.2    

Uiteenlopende urgenties per gemeente

Op dit moment zijn veel gemeenten druk met het onderzoeken van de mogelijkheden om klimaatadaptief te handelen. Voor de verschillende gemeenten geldt dat er uiteenlopende urgenties, kansen en mogelijkheden bestaan om in te spelen op klimaatthema’s. De verplicht gestelde gemeentelijke ‘klimaatstresstesten’  zijn uitgevoerd en bieden meer zicht op wat er voor iedere gemeente apart speelt. Zij gaan nu aan de slag met de risicodialoog.
 

1   Teksten op basis van klimaateffectatlas.nl.
2   Recent cijfer vanuit de HDSR is dat dit cijfer in 2018 is teruggebracht tot circa 115 ha.

Databank

In de databank vindt u ondere andere de indicatoren:

  • Gem. percentage “verharding per buurt” voor het gebied binnen de rode contouren  per gemeente. Huidig.        
  • % oppervlakte van de gemeente binnen de rode contouren waar 1 week of langer per jaar sprake is van hittestress door warme nachten.        
  • Gem. percentage “groen per buurt”  binnen  rode contour per gemeente.        
  • %  oppervlakte  > 1:100.000 “overlijdensrisico 2020 bij overstroming door dijkdoorbraak”.
  • % oppervlakte van de gemeente binnen de rode contouren waar 1 week of langer per jaar sprake is van hittestress door warme nachten, 2050.

Meer weten?

U bent hier